Świadectwo wzorcowania potwierdza stan przyrządu w dniu wzorcowania. Nie gwarantuje, że przyrząd zachowa tę samą dokładność aż do kolejnego terminu z harmonogramu. Upadek suwmiarki na posadzkę, przeciążenie klucza dynamometrycznego czy wymiana uszkodzonej części mogą zmienić wskazania z dnia na dzień.
W takich sytuacjach pojawia się praktyczne pytanie: czy przyrząd można dalej używać, czy trzeba go wzorcować ponownie, zanim minie termin? Poniżej wyjaśniamy, jakie zdarzenia powinny wzbudzić czujność, co się dzieje z przyrządem po upadku, naprawie lub regulacji i jak postąpić krok po kroku.
Dlaczego aktualne świadectwo nie zawsze wystarcza?
Termin kolejnego wzorcowania ustala się przy założeniu normalnego użytkowania przyrządu. Jeśli wydarzy się coś, co wykracza poza to założenie, wcześniejsze wyniki wzorcowania przestają w pełni opisywać rzeczywisty stan przyrządu.
Ma to znaczenie również z punktu widzenia systemu zarządzania jakością. Norma ISO 9001 wymaga, aby organizacja chroniła wyposażenie pomiarowe przed uszkodzeniem i pogorszeniem stanu. Jeśli okaże się, że przyrząd nie nadaje się do zamierzonego zastosowania, firma musi ocenić, czy nie wpłynęło to na wiarygodność wcześniejszych wyników pomiarów, i w razie potrzeby podjąć działania.
Przyrząd po upadku
Upadek to najczęstsza przyczyna nagłej utraty dokładności. Skutki zależą od rodzaju przyrządu, wysokości upadku i podłoża, a nie zawsze są widoczne gołym okiem.
Przykładowe skutki upadku:
- Suwmiarka – odchyłka równoległości szczęk, luz prowadnicy, uszkodzenie krawędzi pomiarowych.
- Mikrometr – zmiana płaskości lub równoległości powierzchni pomiarowych, przesunięcie wskazania zerowego.
- Czujnik zegarowy – uszkodzenie mechanizmu, zacinanie się wskazówki, zwiększona histereza.
- Klucz dynamometryczny – zmiana charakterystyki mechanizmu wyzwalającego i odchylenie od nastawionego momentu.
- Kątownik – zmiana kąta między ramionami, której nie widać bez sprawdzenia.
- Poziomnica – przesunięcie libelli, przez co wskazanie poziomu staje się nieprawidłowe.
Nawet jeśli przyrząd po upadku wygląda na sprawny, a wskazanie zerowe się zgadza, błąd może pojawić się w innym punkcie zakresu pomiarowego. Dlatego samo sprawdzenie zera nie wystarcza do oceny przyrządu.
Przyrząd po naprawie
Naprawa zwykle polega na wymianie lub obróbce elementu, który ma bezpośredni wpływ na pomiar. Po takiej ingerencji dotychczasowe świadectwo wzorcowania opisuje już inny stan przyrządu. Przed ponownym użyciem trzeba więc potwierdzić jego dokładność wzorcowaniem.
Warto też wiedzieć, w jakim stanie był przyrząd przed naprawą. Jeżeli uszkodzenie powstało w trakcie pracy, informacja o wielkości błędu przed naprawą pomaga ocenić, czy pomiary wykonane uszkodzonym przyrządem mogą być wiarygodne. Z tego powodu czasem wykonuje się wzorcowanie zarówno przed, jak i po naprawie.
Przyrząd po regulacji
Regulacja, nazywana też adjustacją, to celowa zmiana ustawień przyrządu, np. korekta położenia zerowego mikrometru, kasowanie luzu prowadnicy suwmiarki czy korekta nastawy klucza dynamometrycznego. Po regulacji przyrząd działa inaczej niż w chwili wzorcowania, więc wcześniejsze wyniki nie odzwierciedlają jego aktualnych właściwości.
Trzeba jednak odróżnić regulację od czynności wykonywanych przy normalnym użytkowaniu. Wyzerowanie suwmiarki elektronicznej przed pomiarem czy wymiana baterii nie zmienia właściwości metrologicznych przyrządu. Zwykle nie wymaga ponownego wzorcowania, choć warto wtedy sprawdzić wskazanie na wzorcu, np. płytce wzorcowej.
Inne sytuacje, które powinny wzbudzić czujność
Ponownego sprawdzenia lub wzorcowania wymagają także przyrządy, które:
- zostały przeciążone, np. klucz dynamometryczny użyty powyżej zakresu,
- były narażone na wysoką temperaturę, zalanie, silne zabrudzenie lub korozję,
- dawały nietypowe wyniki lub wyniki niezgodne z pomiarami innym przyrządem,
- były przechowywane przez dłuższy czas w nieodpowiednich warunkach,
- były transportowane bez zabezpieczenia albo wypożyczone poza firmę.
Co zrobić krok po kroku?
- Wycofaj przyrząd z użycia. Oznacz go, aby nikt nie wykorzystał go przypadkiem do pomiarów.
- Oceń stan wizualnie. Sprawdź, czy nie ma wgnieceń, wygięć, luzów ani uszkodzeń powierzchni pomiarowych.
- Wykonaj szybkie sprawdzenie. Jeśli firma ma odpowiednie wzorce, np. płytki wzorcowe lub wzorzec nastawczy, sprawdź wskazania w kilku punktach zakresu.
- Zdecyduj o dalszym postępowaniu. W zależności od wyniku przyrząd może wrócić do użytku, zostać skierowany do wzorcowania, do naprawy albo wycofany.
- Oceń wpływ na wcześniejsze pomiary. Jeśli przyrząd okazał się niesprawny, ustal, od kiedy mógł dawać błędne wyniki i których wyrobów lub decyzji to dotyczy.
- Udokumentuj zdarzenie. Wpis w ewidencji wyposażenia pomiarowego ułatwia wyjaśnienie sytuacji podczas audytu.
Czy zawsze potrzebne jest pełne wzorcowanie?
Nie zawsze. Decyzja zależy od zdarzenia, rodzaju przyrządu i jego zastosowania. Przy drobnym zdarzeniu i przyrządzie używanym do orientacyjnych pomiarów może wystarczyć sprawdzenie pośrednie według procedury firmy.
Gdy jednak przyrząd służy do odbioru wyrobów, kontroli wymiarów krytycznych albo pomiarów, na podstawie których podejmuje się decyzje jakościowe, bezpieczniej wykonać wzorcowanie. Koszt wzorcowania jest zwykle niewielki w porównaniu z kosztem reklamacji, wstrzymania partii czy niezgodności wykrytej podczas audytu.
Ponowne wzorcowanie w QWLab
QWLab wykonuje wzorcowanie przyrządów pomiarowych, m.in. suwmiarek i głębokościomierzy, mikrometrów, czujników i kluczy dynamometrycznych. Jeśli przyrząd uległ zdarzeniu, prosimy o przekazanie tej informacji przy zleceniu, ponieważ ułatwia to ocenę jego stanu. Wskazówki dotyczące przygotowania przyrządu znajdziesz w artykule Jak przygotować przyrząd do wzorcowania?
FAQ
Czy suwmiarkę po upadku trzeba wzorcować, jeśli pokazuje zero?
Poprawne wskazanie zerowe nie wyklucza błędów w innych punktach zakresu ani odchyłki równoległości szczęk. Jeśli suwmiarka służy do kontroli wyrobów, warto sprawdzić ją na wzorcach lub oddać do wzorcowania.
Czy wymiana baterii w przyrządzie elektronicznym wymaga wzorcowania?
Zwykle nie, bo wymiana baterii nie zmienia właściwości metrologicznych przyrządu. Po wymianie warto jednak sprawdzić wskazanie na wzorcu.
Kto decyduje o ponownym wzorcowaniu?
Decyzję podejmuje użytkownik przyrządu zgodnie z procedurami nadzoru nad wyposażeniem pomiarowym obowiązującymi w firmie. Laboratorium może doradzić zakres wzorcowania.
Od kiedy liczy się termin kolejnego wzorcowania po ponownym wzorcowaniu?
Zazwyczaj od daty nowego wzorcowania, zgodnie z przyjętym w firmie okresem między wzorcowaniami.